वाघिणीचे दुध..

“इंग्रजी शिक्षण म्हणजे वाघिणीचे दुध, जो कोणी ते पिईन तो / ती गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही” असे प्रज्ञासूर्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत. जगाची असलेली हि इंग्रजी भाषा माझी मात्र जगण्याची भाषा आहे. माझी रोजी-रोटी असणाऱ्या इंग्रजी भाषेविषयी हितगुज..  

सुमारे ७० वर्षापूर्वी साहेब (इंग्रज) आपला देश सोडून गेला. जाण्यापूर्वी शिस्त, रीतीरिवाज, प्रशासकीय यंत्रणेसह पायाभूत सुविधांची सुस्पष्ट योजना त्यांनी आपणास दिली. सर्वात मोठी देणगी म्हणजे ते आपल्याला इंग्रजी भाषेचा समृद्ध खजिना देऊन गेले. इंग्लंड देशात जेव्हढे लोकं इंग्रजी बोलतात त्याच्या कैक पटीने भारतीय लोकं इंग्रजीतून सर्व भाषाव्यवहार करतात. या इंग्रजी भाषेने आपल्याला उर्वरित जगासी जोडलं त्याहीपेक्षा आम्हा भारतीयांना या इंग्रजी भाषेने भारतीयत्व दिलं, एकत्व दिलं. या देशात राज्यनिहाय भाषा वेगवेगळ्या आहेत. म्हणून सर्व भारतीयांना इंग्रजी भाषेच्या रुपात एक मोठं वरदान लाभले आहे. So it is said that English language is a window to the world, and a link language to all Indians.

इंग्रजी शिकण्या-शिकवण्याकडं थोडं वळूया. 

माझ्यापासून सुरुवात करतो, थोडं विषयांतर होईल पण ते गरजेचं आहे. १९८० साली मी पाचवी इयत्तेसाठी पारनेरच्या न्यू इंग्लिश स्कूल शाळेत प्रवेश घेतला. मनकर्णिका नदीकाठी माजी आमदार कॉम्रेड भास्करराव पाटलांच्या जुन्या वाड्यात शाळा भरत असे. पारनेरच्या पंचक्रोशीतील बारा वाड्यावस्त्यांवरील शेकडो मुलं पुढील शिक्षणासाठी पाच ते दहा किलोमीटर अंतर पायी चालत पारनेरला येत असत. आमचे हेड मास्तर श्री. शंकरराव नरसाळे सर स्वतःच्या उंचीएवढ्या लाकडी पट्टीसह वर्गात येत असत. इंग्रजीविषयी मनात भीती होतीच. पट्टीने रेषा मारून झाल्यावर ते Alphabets Capital आणि Small – Pp Yy या स्वरुपात लिहित असत. ते आजही मनात पक्के बसलेले आहे. आमच्या पाचवीतला हस्ताक्षराचा हा अभिनव प्रयोग गेल्या पंचवीस वर्षापासून मी इयत्ता दहावीच्या वर्गासाठी प्रत्येक जून महिन्यात करत आलेलो आहे. नरसाळे सर मुद्दाम इयत्ता पाचवीचा वर्ग घेत असत. किती दूरदृष्टी! त्यांनी श्री. तांबे सरांच्या मदतीने अगदी गावोगाव, घरोघर जाऊन धान्य, पैशांच्या स्वरुपात देणगी मिळवून शाळेची मोठी अशी बैठी इमारत बांधली. इमारतीच्या उद्घाटनासाठी तत्कालीन मुख्यमंत्री आदरणीय शंकरराव चव्हाण साहेब आले होते. महाराष्ट्राचे हेडमास्तर आणि माझ्या शाळेचे हेडमास्तर हे दोघे शंकरराव कडक शिस्तीचे. आमच्या बालमनावर काही चिरंतन संस्कार मूल्ये त्यांनी बिंबवली. पुढे गंगाधर रोहोकले सर, संपतराव औटी सर आणि अशोक खिलारी सर या त्रिकुटाने आमच्या इंग्रजीची पायाभरणी केली. त्यातल्या माझ्यासह अनेकांनी इंग्रजी भाषेत एम. ए. बी. एड. करून शिक्षकी पेशा पत्करून इंग्रजी भाषेलाच आमच्या उदरभरणाचे साधन बनवले. ‘Best words into best order creates meaningful sentence.’ हे आमच्या मनात ठसवले. spelling कसं parts मध्ये पाठ करावं. काळ, अर्थ, वचन यातील बारकावे, वाचन उच्चाराचा सराव असा काही करून घेतला की, जेणेकरून आम्हा सर्व विद्यार्थ्यांची पिढी खूप यशस्वी झाली. यंदाची दिवाळी शाळेच्या मुलांसमवेत अभ्यासासाठी देताना मला माझ्या गुरुजनांची आठवण येते. संध्याकाळी ६ ते ९ या तीन तासात आमची study circle व्हायची. प्रत्येक बाकावर एक विद्यार्थी, शाळा गावाबाहेर असल्याने अधिकची शांतता असायची. आमचे शिक्षक त्यावेळी अचानक अवतीर्ण व्हायचे. कधी कधी खिडकीतूनच त्यांचे supervision चालायचे. अगदी pin drop silence असायचे. अभ्यास आणि अभ्यास..

आमच्या विषयी त्यांची आस, तळमळ, समर्पण भावना म्हणजे खराखुरा ज्ञानरचनावाद होता. मराठी माध्यमातून शिक्षण घेऊन आमचे वर्गमित्र अगदी Global Personality बनले आहेत. त्यापैकी सुनील रोहोकले हे सध्या ASK या International Finance Group चे विद्यमान एम. डी. आहेत. या आधी ICICI बँकेचे General Manager पद या मित्राने भूषविले आहे. संदीप गाडगे हा माझा वर्गमित्र सध्या आखाती देशात उद्योजक म्हणून कार्यरत आहे. सांगायचा मुद्दा हा की, आमच्या यशात Vernacular / Lower level इंग्रजी कधी अडसर बनले नाही. आम्हा यशस्वी मित्रांच्या जडणघडणीत आमच्या ह्या माध्यमिक शाळेतल्या इंग्रजी शिक्षकांचा सिंहाचा वाटा आहे.

थोडं वर्तमानाकडे वळूया..

पहिलीपासून इंग्रजी शिक्षण, शिक्षण हक्क कायदा, आठवीपर्यंत सर्व पास, सर्वंकष सातत्यपूर्ण मूल्यमापन, उपचारात्मक शिक्षण, समस्यांचे निराकरण, उपाययोजना किंवा अलीकडचा activity based असा ज्ञानरचनावाद. ह्या सर्व नव्या बदलाला समर्थपणे सामोरे जायला शिक्षकवर्ग धजावत नाही. शिक्षण व्यवस्थेमध्ये आलेले अमुलाग्र बदल रुजायला जरा विलंब होत आहे. बालककेंद्री शिक्षण, हसतखेळत आनंददायी शिक्षण ही संकल्पना खरोखरीच स्तुत्य आहे. तीस वर्षापूर्वीचे माझे शिक्षक आताच्या ह्या पद्धतींचा यथाशक्ती अवलंब करतच होते. मी ही गेली पंचवीस वर्षे शासनादेश येण्यापूर्वी “इंग्रजी” इंग्रजीतूनच शिकविण्याचा यशस्वी प्रयत्न करतो आहे. भाषांतर पद्धतीने मुलांना आशय कळतो. मात्र तो इंग्रजीतून लिहिताना त्याच्या सरावाअभावी खूप चुका होतात. इंग्रजी बोण्याची गोष्ट तर दूरच. विद्यार्थ्यांच्या कानावर सतत इंग्रजी जात असेल, घरीसुद्धा रेडीओ / टीव्ही वर इंग्रजी ऐकायची सवय असेल तर त्यांना किमान गरजेपुरतं इंग्रजी बोलता यायलाच हवं.

एकत्र येणे, चर्चा करणे, चुका करणे, चुकांची संख्या हळूहळू कमी होत जाईल. पण तसा प्रयत्न मात्र जाणीवपूर्वक व्हायला हवा. ‘Speaking can be learnt only by speaking.’ मी मुलांना नेहमी सांगत असतो की, जर तुम्ही बोलण्यासाठी तोंड उघडलेच नाही तर काही मिनिटात फाड-फाड इंग्रजी बोलायला शिकविणारे कोकाटे मास्तर काय, शेरकर काय किंवा वरून ब्रह्मदेव (?) जरी आला तरी तुम्ही बोलू शकणार नाहीत. बोलणे येण्यासाठी सतत बोलण्याचा सराव केला पाहिजे. आपली श्रवणभक्ती वाढविली पाहिजे. शब्द, अर्थ, वाक्य, रचना यांचे वेड मनात असायला हवं. तीच गत लिहिण्याची. ‘Writing can be learnt only by writing.’ स्वतःच्या मनाने पान-दोन पाने वाचावीत, पान-दोन पाने लिहावीत. बरं हा रोजचा उपक्रम आहे.

हिंदी भाषेत एक कहावत आहे,                  

“मुझे अगर भूख लगी है

तो मुझे एक मछली दो मैं आज खा लूँगा,

लेकिन अगर मुझे मछली पकड़ना सिखा दो

तो मैं जीवनभर खाते रहूँगा”

माझे मित्र बाळकृष्ण शिंदे सर की जे ब्रिटीश कौन्सिलच्या वतीने Mentor आणि पाठ्यपुस्तक निर्मिती मंडळावर विद्यमान सदस्य आहेत. त्यांनी मला सांगितलेल्या दोन बाबी मी तुम्हालाही विषद करतो, एक म्हणजे इंग्रजीकडे भाषा म्हणून नव्हे तर विषय म्हणून पाहण्याचा दृष्टीकोन. भाषेचं सौंदर्य, त्यातील लहेजा, त्या विश्वात मुलांना घेऊन न जाता विषय म्हणून पुस्तकाचं पारायण होत असेल तर अभ्यासक्रम शिकविल्याचं वांझोट समाधान शिक्षकाच्या खात्यावर जमा होतं. मात्र एखाद्या धड्यातून कोणता धडा आपण शिकलो? मुलांना Personally respond करता येत का? त्यासाठी भाषाशिक्षक म्हणून आवाजातील चढउतार, मुद्राभिनय इ. गोष्टी दुर्लक्षिल्या जातात. परिणामी आपल्याला विद्यार्थ्यांमध्ये अपेक्षित बदल दिसून येत नाही. आणि दुसरा मुद्दा अगदीच पटण्याजोगा तो असा की बाळ जन्माला आल्यानंतर वर्षा दोन वर्षात हे बाळ आपल्या आईची तोडकी मोडकी, बोबडी भाषा बोलायला सुरुवात करतं. मग ती भाषा कोणतीही असो, मराठी असो, कानडी असो की थेट आफ्रिकन असो. ते बाळ आपल्या आईशी संवाद करतं. पण पहिलीपासून इंग्रजी शिकणारा विद्यार्थी अगदी पुढील दहा ते पंधरा इयत्ता शिकूनही इंग्रजी बोलण्याचे धाडस करत नाही. ह्याचा सरळ सरळ अर्थ असा आहे की, ह्या बाळाला इंग्रजी शिकवणाऱ्या शिक्षकाला त्या बाळाची ‘आई’ होता आलं नाही. आईच्या मायेनं, मुद्राभिनय करून, पुन्हा पुन्हा इंग्रजी भाषेतूनच संवाद करून माझ्या मुलांना मी बोलायला भाग पाडील. तशी आवड त्यांच्यात निर्माण करीन ही तगमग शिक्षकांच्या ठायी असणे गरजेचं आहे. We don’t have an English tongue. सराव आणि इच्छा आवश्यक. परंतु शिक्षक जेव्हा इंग्रजी बोलण्याचे टाळतो तर, आडातच नाही तर पोहऱ्यात कुठून येणार? Self Audit / Introspection होणे गरजेचं आहे. Continuous professional development (CDP), Skill development, Personality development ह्या निरंतर प्रक्रियेशी आपण स्वतःला जोडून घेणे काळाची गरज आहे. मी काय देणे लागतो? समस्त इंग्रजी भाषा शिक्षक बिरादरीने ह्यावर गंभीरपणे विचार करावा. शिक्षक होणे by chance आहे का? की by choice आहे? खराखुरा आनंदाचा ठाव घेऊया. Stagnation (गतीहीनता) मधून बाहेर पडून थोडं mobile होऊया. आपण कमी बोलूया, मुलांना अधिक बोलू देवूयात. त्यांना अधिक चुका करू देत. 
‘Active participation is better than passive reception’ या उक्तीनुसार सर्व वर्गाला, प्रसंगी गटागटाला वेगवेगळ्या Activities मध्ये गुंतवून ठेऊया. तासिका सुरु कधी झाली आणि संपली कधी हे दोघांनाही कळता कामा नये.

त्यासाठी Activities चे planning, selection, set up, assignment, grouping, instructions, presentation, feedback, evaluation अशी सर्व सांगड आपल्याला बांधावी लागेल. ‘एखादी कविता, एखादे भाषण कसे गोळीबंद झाले’ असे जाणकार म्हणतात. त्याप्रमाणे आपली ती तासिका अगदी मनाला समाधान देणारी आणि मुलांनाही आनंददायी शिक्षणाची अनुभूती ठरावी. असं म्हणतात की, “Small things can make perfection but perfection is not a small thing.” स्वतःला अद्ययावत ठेवण्यासाठी काल / परिस्थितीसापेक्ष बदल स्वीकारणं अनिवार्य आहे. किंबहुना हेच तर जीवंतपणाचे लक्षण आहे. चला तर आपण Smart English Teacher बनूया आणि आपल्या विद्यार्थ्यांना आपल्याहीपेक्षा अधिक Smart Students बनवूयात. की जेणेकरून ही नवीन पिढी नव्या आव्हानांना सहज सामोरी जाऊ शकेल.

शेवट पुन्हा एकदा तुकोबांच्या या मंत्रासह,

“असाध्य ते साध्य करिता सायास

कारण अभ्यास तुका म्हणे”

धन्यवाद..!

मारुती शेरकर,

दि. १२ नोव्हेंबर २०१६.